ငွက္​ဖ်ား​ေရာဂါ အ​ေၾကာင္​းအရာမ်ား

Malaria
ငွက္ဖ်ားအလႊာခြဲရာတြင္
Topography ဆိုသည္မွာ
၎ရြာသည္  (၁)သစ္ေတာအတြင္းတည္ရွိျခင္း
(၂)ေျမျပန္႔တြင္တည္ရွိျခင္း
(၃)ေတာင္ကုန္း၊ေတာင္ေပၚတြင္ တည္ရွိျခင္း
(၄)သစ္ေတာအစပ္မွ ၁ ကီလိုမီတာအတြင္း တည္ရွိျခင္း တို႔ကိုခြဲျခားျခင္း ျဖစ္သည္။
Possible Vector (+ or -) ဆိုသည္မွာ
၎ရြာအတြင္းတြင္ (၁)အဓိက ငွက္ဖ်ားပိုးသယ္ေဆာင္သည့္ ျခင္းရွိျခင္း
(၂)အဓိကမဟုတ္ေသာ ငွက္ဖ်ားပိုးသယ္ေဆာင္သည့္ျခင္ရွိျခင္း
(၃)ေဒသဆိုင္ရာ ငွက္ဖ်ားပိုးသယ္ေဆာင္သည့္ျခင္းရွိျခင္း တို႔ကို ခြဲျခားျခင္း ျဖစ္သည္။

Possible Breeding Places ဆိုသည္မွာ
စိမ့္စမ္းေခ်ာင္းမ်ား၊ ေရဝပ္၍ေရတင္က်န္သည့္ ေနရာ(ေရအိုင္မ်ား)၊ ဥယ်ာဥ္ျခံမ်ားအတြင္းရွိ ေရတြင္းမ်ား၊ လက္ယက္တြင္းမ်ား၊ ပုဇြန္ကန္မ်ား၊ ဆည္၊တမံ၊ေျမာင္းႏွင့္ ေျမာင္းလက္တံမ်ား၊ ေရခ်ိဳေရငန္စပ္ေသာ ေရအိုင္ေနရာမ်ားကို ဆိုလိုသည္။

Population Emigration ဆိုသည္မွာ
ရြာအတြင္းမွ သူမ်ားအျခားေဒသ၊ ေတာေတာင္မ်ားသို႔ သြားေရာက္လုပ္ကိုင္မႈရွိျခင္း
(၁) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၂၀% ေအာက္
(၂) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၂၀-၄၀% ခန္႔
(၃) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၄၀-၆၀% ခန္႔
(၄) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၆၀-၈၀% ခန္႔
(၅) အိမ္ေျခအားလံုးခန္႔ ၁၀၀% ခန္႔ တို႔ကို ခြဲျခားျခင္း ျဖစ္သည္။

Population Immigration ဆိုသည္မွာ
ရြာအတြင္းသို႔ အျခားေဒသမွ သူမ်ား လာေရာက္လုပ္ကိုင္မႈရွိျခင္း၊ အျခားေဒသသုိ႔ သြားေရာက္လုပ္ကိုင္ေနသူမ်ား ျပန္လာျခင္း
(၁) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၂၀% ေအာက္
(၂) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၂၀-၄၀% ခန္႔
(၃) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၄၀-၆၀% ခန္႔
(၄) အိမ္ေျခပ်မ္းမွ်၏ ၆၀-၈၀% ခန္႔
(၅) အိမ္ေျခအားလံုးခန္႔ ၁၀၀% ခန္႔ တို႔ကို ခြဲျခားျခင္း ျဖစ္သည္။

NMCP (National Malaria Control Programme) ၏ Phase (၃)ခု
(၁) Prevention and Control Phase
(၂) Pre-elimination Phase
(၃) Elimination Phase

2015 ခုႏွစ္တြင္ Malaria Stratification ကို API ( Annual Positive Incidence) ေပၚတြင္ မူတည္၍ ခြဲျခားသည္။

Receptivity (လက္ခံရရွိျခင္း) ဆိုသည္မွာ
ပမာဏေျမာက္မ်ားေသာ Anophelines ျခင္မ်ားရွိေနျခင္းႏွင့္ ငွက္ဖ်ားေရာဂါကူးစက္ျပန္႔ ပြားမႈအား အေျခအေနေပးေနေသာ ေဂဟစနစ္၊ ရာသီဥတု အေျခအေနမ်ား ရွိေနျခင္းကို ေခၚသည္။

Vulnerability (ခုခံႏိုင္မႈအားနည္းျခင္း၊ ေပ်ာ့ကြက္၊ အားနည္းခ်က္) ဆိုသည္မွာ
ငွက္ဖ်ားေရာဂါကူးစက္မႈရွိေသာေဒသ၊ ေနရာမ်ားႏွင့္ ထိစပ္လွ်က္၊ ကပ္လွ်က္တည္ရွိျခင္း (သို႔) ငွက္ဖ်ားေရာဂါကူးစက္ခံထားရေသာ လူမ်ား (သို႔) ေရာဂါျပန္႔ပြားေစ၊ ကူးစက္ေစႏိုင္ေသာ Anophelines ျခင္မ်ား မၾကာခဏ ဝင္ေရာက္မႈရွိျခင္းကို ေခၚပါသည္။

Malaria Stratum (၃) မ်ိဳး
Stratum-(I) ငွက္ဖ်ားေရာဂါကူးစက္မႈမရွိေသာ ေဒသ (Malaria Free Areas)
(II) ငွက္ဖ်ားေရာဂါကူးစက္ႏိုင္ေျခရွိေသာ ေဒသ ( Potential Transmission Areas)
(III) ငွက္ဖ်ားေရာဂါကူးစက္မႈရွိေသာ ေဒသ ( Malaria Transmission Areas)
ကူးစက္မႈ ျမင့္မားေသာေဒသ ( High Transmission Areas)
ကူးစက္မႈ အတန္အသင့္ေဒသ (Moderate Transmission Areas)
ကူးစက္မႈနည္းေသာ ေဒသ (Low Transmission Areas)

Malaria Strarum ခြဲျခားမႈမွာ
(၁) အနိမ့္ဆံုးစီမံခန္႔ခြဲအုပ္ခ်ဳပ္မႈ Unit မွာ = Village
(၂) တိုင္းတာမည့္ Parameter (1)မ်ိဳးမွာ = API Receptivity ႏွင့္ Vulnerability

Stratum-I. Malaria Free Areas (ငွက္ဖ်ားေရာဂါ ကင္းစင္/မရွိ ေဒသ)
(၁) API သည္ 0  (သုည) (၃)ႏွစ္ဆက္တိုက္ရွိေသာရြာ
(၂) ငွက္ဖ်ားေရာဂါကူးစက္မႈမရွိဘဲ ေျမမ်က္ႏွာသြင္ျပင္ႏွင့္ ရာသီဥတုအေျခအေနမ်ားသည္ ေရာဂါပိုး သယ္ေဆာင္ေသာ Vector ပြားမ်ားရန္ေနရာမရွိ (ဥပမာ- ျမိဳ႕လယ္ေကာင္ရပ္ ကြက္၊ ရန္ကုန္၊ မႏၱေလး၊ ေနျပည္ေတာ္ ကဲ့သုိ႔ျမိဳ႕ႀကီးမ်ား
(API (0) + No Vulnerability and Receptivity)

Stratum-II. Potential Transmission Areas (င်က္ဖ်ားေရာဂါ ကူးစက္ႏိုင္ေျခရွိေဒသ)
(၁) API 0 ငွက္ဖ်ားကူးစက္မႈမရွိ၊ သို႔ေသာ္ ကူးစက္ႏိုင္ေျခရွိသည္။
(က) အဓိက Vector An.minimus ႏွင့္ An.dirus ႏွင့္အတူ (သို႔) ဒုတိယ Vector An.culicifacies, An.Hyrcanuss ႏွင့္ An. Aconitus
(ခ) သစ္ေတာ။လြင္ျပင္၊ ကုန္းျမင့္ေဒသ၊ေတာင္တန္းေဒသ၊ေတာစပ္မွ ၁ ကီလိုမီတာ အကြာအေဝး
(ဂ) ေဒသဖြံ႔ျဖိဳးေရးစီမံကိန္းနယ္ေျမမ်ားသို႔ ေရႊ႕ေျပာင္းအေျခခ်ေနရာမ်ား(၎ေဒသတြင္ အဓိက Vector ရွိေန)
(ဃ)ယာယီေနထိုင္သူ၊ ရာသီအလိုက္အေျခခ်ေနထိုင္သူ အလုပ္သမားမ်ား၊ယာသမားမ်ား ၏ အေရအတြက္သည္ သိသာထင္ရွားစြာရွိေနမႈ
(API(0) + Vulnerability and Receptivity is present in that village)

Stratum-III. Malaria Transmission Areas (ငွက္ဖ်ားေရာဂါ ကူးစက္မႈရွိေသာေဒသ)
Stratum-III A. High Transmission Village ( API = > 5/1000 at risk population)
Stratum-III B. Moderate Transmission Village (API=1-5/1000 at risk pop)
Stratum-III C. Low Transmission Village ( API = <1/1000 at risk population)

Target Of ABER (Annual Blood Examination Rate) = >= 5%(10% ေက်ာ္ရမည္)
ABER = ငွက္ဖ်ားေသြးစစ္ေဆးသူေပါင္း/ လူဦးေရစုစုေပါင္း * ၁၀၀၀
API = ငွက္ဖ်ားပိုးေတြ႔သူစုစုေပါင္း/ လူဦးေရစုစုေပါင္း * ၁၀၀၀
Introduced Case = Imported Case က တဆင့္ ကူးစက္တာ
Indigenous Case = Local Case (ဘယ္မွ မသြားဘဲ ငွက္ဖ်ားျဖစ္တာ)
ေဆးဖ်န္းေသာအခါ = DDT ( Diethyl Dinitro Trichloromethane) 1.1lb + ေရ (၂) ဂါလံ
Residual က 12 m မွာ 40 က်န္ရမည္။
ၽRAI = Regional Artemisinin  Initiate

Malaria Elimination က ၂၀၃၀ တြင္ ရရွိေအာင္ ေဆာင္ရြက္မည္။
P.f Elimination ကို ၂၀၃၀ / P.v Elimination ကို ၂၀၃၅ ရေအာင္လုပ္မည္။
Mixed Type ကိုေဆးတိုက္ရာတြင္ ယခင္ (၁၇)ရက္ ယခု (၁၄)ရက္ပဲ ( Day-0 မွာပင္ Primaquine 15 mg ကို စတိုက္လို႔)

ငွက္ဖ်ားကိုလည္း ခု DOT နည္းျဖင့္ တိုက္ပါသည္။

ၽRDT (+) ျဖစ္လွ်င္ Blood Slide (2) ခု ယူရမည္ (Day-0 1ခု Day-3  1ခု)
ၽRDT အေျဖကို (၁၅)မိနစ္အတြင္းဖတ္ရမည္။ မေပၚပါက (၃၀)မိနစ္ ေစာင့္ဖတ္ရမည္။ (၃၀)မိနစ္ ေက်ာ္မွ ေပၚေသာ အေျဖကို မယူပါ။

Malaria က Antigen ကို စစ္တာျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ေဆးကုျပီး ၁ လ ခြဲ အထိ RDT (+) ျပႏိုင္သည္။

Artemisinin ေဆးကို ကြင္ေဟာက္စူး ဆိုေသာ ေဆးပင္မွ ထုတ္သည္။

Malaria Incubation Period
P.f = (11 Days) ( 9-14 Days)
P.v = (14 Days) ( 16-18 Days)
P.m = (30 Days) (18-40 Days)
P.o = ( 12-17 Days)

P.f သည္ တစ္ႏွစ္မွ တစ္ႏွစ္ခြဲအတြင္း ေရာဂါထပ္မံ ျဖစ္ပြားႏိုင္သည္။
P.v သည္ ၃ႏွစ္မွ ၄ႏွစ္အတြင္း ေရာဂါထပ္မံ ျဖစ္ပြားႏိုင္သည္။
P.m သည္ ၁၀ ႏွစ္မွ ၅၀ ႏွစ္အတြင္း ေရာဂါထပ္မံ ျဖစ္ပြားႏိုင္သည္။
P.o သည္ တစ္ႏွစ္မွ ၃ ႏွစ္အတြင္း ေရာဂါထပ္မံ ျဖစ္ပြားႏိုင္သည္။

Malaria Endemic Area
Hypoendemic (2-9 yrs Spleen Rate >10%)
Mesoendemic (2-9 Yrs Spleen Rate 11-50%)
Hyperendemic (2-9 Yrs Spleen Rate >50%) +(Adult Spleen Rate >25%)
Holoendemic (2-9 Yrs Spleen Rate >75%)+(Adult Spleen Rate <25%)

ျခင္က Relative Humidity စိုထိုင္းဆ 80% ရွိလွ်င္ ျခင္ကိုက္လို႔ေကာင္း ျခင္သက္တမ္းတို
ျခင္က Relative Humidity စိုထိုင္းဆ <50% ရွိလွ်င္ ျခင္မကိုက္ေတာ့ဘူး ျခင္သက္တမ္းရွည္
ျခင္က Temperature အပူခ်ိန္ 16'C ေအာက္ေရာက္လွ်င္ Sporogonist Cycle မျဖစ္ေတာ့ဘူး 30'C တြင္ Sporogonist Cycle ျဖစ္ဖို႔ရန္အေကာင္းဆံုး